Büyük Mübadele ( Zorunlu Göç )
Göç Resmi


*Fatih Sultan Mehmet’in  Karaman Beyliğini topraklarına kattıktan sonra, Konyadan pek çok asker ailesini hem  Osmanlıya kafa tutanları cezalandırmak hem de Balkanlardaki Türk  nüfusunu arttırmak için  Osmanlı topraklarına katılan Balkan bölgelerine göndermiş olduğu bilinmektedir

*  Türkiye ile Yunanistan arasında ki nüfus mübadelesi anlaşması 30 ocak 1923 tarihinde Lozan da imzalandı.

*  Antlaşma ;  01 Mayıs 1923 tarihinde uygulamaya geçilmek üzere,Türkiye topraklarında yerleşik,Istanbul dışındaki Rum Ortodoks Türk uyruklu vatandaşların Yunanistan’a ,Yunanistan topraklarında yerleşik,Batı Trakya dışındaki Müslüman Rum uyrukluların  ise Türkiye’ye zorunlu göç ettirilmesini kapsamaktadır.

* Yunanistan’a göç etmek zorunda bırakılan Rumların sayısı 1.250.000 kişi civarında iken, Türkiye’ye göç ettirilen Türklerin sayısı ise yaklaşık 500.000 kişi idi.

* Türkiye de Rumlardan kalan ev sayısı 100.000’den fazlaydı.


* Rumların en yoğun terk eyledikleri il IZMIR olmuştur.

*  Izmir de Rumlardan 10.678 ev-  2173 Dükkan- 79 fabrika – 2 hamam – 1 hastane kalmıştır.

*  Selanik Kızılay ( hilali ahmer cemiyeti ) yardım kolu başkanı  Mahir Bey.
Kızılay temsilcisi   : Ömer lütfü bey.

Yunanistan dan getirilen göçmenler :
Selanik ten                  ; Tekirdağ havalisine.

Kalikratya dan             :  Istanbul ve Mudanya ya
Kavala dan                  :  Istanbul,Zonguldak,Sinop,samsun,Ordu,Giresun,Izmit,Tekirdağ
Gelibolu, Bandırma ve Burhaniye ye.

Girit ve Kandiye den ;  Mersin,Silifke,Marmaris,bodrum,Gökabat,Göllük,ayvalık,Çanakkale Ve

Erdek iskelelerine Boşaltıldılar.

Taşınma ücretini göçmenler verdi. Durumu iyi olmayanların yol ücretini ise hükümet karşıladı.

Göç’te kullanılan Vapurlar  ;
Gülcemal – Akdeniz – Reşit paşa – Kızılırmak – Şam – Giresun – Ümit

Gülnihal – Bahrıcedid – Altay –   Gelibolu – Bandırma – Inebolu –

Nimet – Canik – millet –Ereğli.


Tütün üreticisi olan Drama,Kavala, Girit ve Adalar ile kıyı Yunanistan dan gelenler,Ağırlık olarak kıyı ege ve Tekirdağ çevresine yerleştirildiler.

Selanik Göçmenleri ise Karadeniz kıyı şeridi ve özellikle Samsun’a yerleştirildiler.

Göçmen yerleştirme bölgeleri  ;

1 - Sinop, samsun, ordu, Giresun, Trabzon, Gümüşhane, Amasya, tokat, çorum.
2 -  Edirne,Tekirdağ,Gelibolu,kırk klise,Çanakkale.
3 -  Balıkesir.
4 -  Izmir, Manisa,aydın,Menteşe,Afyon.
5 -  Bursa.
6 -  Istanbul, Çatalca,Zonguldak.
7 -  Izmit,Bolu,Bilecik,Eskişehir,Kütahya.
8 -  Antalya,Isparta,Burdur.
9 -  Konya,Niğde,Kayseri,Aksaray,Kırşehir.
10 – Adana,mersin,Silifke,Kozn,Maraş.


Yerleştirme ayrıntıları
1.Kısım  : Drama ve Kavala havalisinden,30.000 tütüncü Samsun ve havalisine.

2.Kısım  : Serez havalisinden, 20.000 tütüncü - 15.000 çiftçi,bağcı -  5.000 zeytinci ,Adana ve havalisine,

3.kısım   :  Kozana,grebene,Nasriç ve Kesriye havalisinden, 2.500 tütüncü – 15.000 çiftçi,bağcı 5.000  Zeytinci, Malatya ve havalisine,

4.kısım   :  Kayalar,Kareferye, Vodina,Katerin, Alasonya,Langaza,Demircihisar ve Gevgili nin Yunanistan da kalan  köyleri ; yeni çavdar,ve Karacaabat yöresinden 3.000 tütüncü   25.000 çiftçi ve bağcı, 15.000 zeytinci, Amasya,Tokat ve Sivas’a

5.kısım   :  Zeytüncü, Drama,Kavala ,Selanik havalisinden 4.000 tütüncü - 20.000 çiftçi,bağcı  40.000  zeytinci Manisa,Izmir,Menteşe,Denizli havalisine.

6.Kısım  :  Kesendre, Poliroz, Sarı şaban, Avret hisar, Nevrekop havalisinden ; 20.000 tütüncü –  55.000 çiftçi,bağcı – 15.000 zeytinci Çatalca,Tekirdağ , Karaman,Niğde havalisine.

7.Kısım  :  Preveze ve Yanya havalisinden ; 15.000 çiftçi,bağcı – 40.000 Zeytinci,Antalya ve  Silifke havalisine.

8. Kısım :  Midilli,Girit ve diğer adalardan 30.000 çiftçi,bağcı – 20.000 zeytinci ;  Ayvalık,Edremit,Mersin havalisine.

9.kısım   :  Aydın,Muğla ve Afyon’a 64.000 kişinin yerleştirilmesine karar verildi.

* Bu rakamlara göre göçmen sayısı yaklaşık 395.000 kişi olarak tahmin ediliyordu.Aynı tahminlere göre bunlardan 95.000 kişinin tütüncü, 100.000 kişinin zeytinci, 200.000  kişinin ise çiftçi,bağcı olacağı hesap edildi.

* Mübadillerin Türkiye ye gelmeden önce Yunanistan da bırakacakları malların kayıtlarını yaptırmaları gerekiyordu. Komisyonlar tarafından 4 nüsha olarak düzenlenen mal bildirim beyannamelerini dolduran göçmenler,Yunanistan da bıraktıkları mallarına eşdeğer mal’a Türkiye de sahip olacaklardı.

*  4 Nüsha olarak düzenlenen belgenin 1.nüshası göçmenin kendisinde bulunacaktı.

*  Mallarının dökümünü yapan ve kendisine göre mali değerini belirleyen göçmen, elindeki   beyannameyi önce bağlı bulunduğu köyün ihtiyar meclisi üyelerine onaylatıyor, sonra da   komisyon a teslim ediyordu.

* Mübadele komisyonuna teslim edilen beyannamelerin sayısı 120.000 civarındaydı.

* Yunanistan da Türklere karşı yapılan baskılar sonucunda, bir çok Türk’ün beyanname fırsatı  bulamadan yollara düşmesi nedeniyle, 120.000 rakamı gerçekçi olamazdı.

* Önemli sayıdaki göçmen, çok az bir para karşılığında mallarını yunanlılara satmak zorunda  bırakılmıştı.


* Selanik ten Türkiye ye, 1923 yılsonuna kadar 50.000 göçmen getirilmiştir.


* Göçmenlerin taşınma işlemleri önce Yunanistan ın  liman kentlerinden başlanmıştır. Zira kıyı   kentlerde oldukça yoğun şekilde yığılmalar vardı. Sonraları iç bölgelere doğru taşınma işlemi   başlatıldı.

* Kentli ve kasabalılar, kıyı kentlerine genellikle tren ile taşınıyorlardı. Bu göçmenlerin yanlarında götürecekleri mal miktarı ya çok az oluyor yada çoğunu paraya çevirdiklerinden, malları bir, iki parçayı geçmiyordu.


* Asıl sorun kırsal kesimden gelen çiftçi ailelerin taşınmasında yaşanmıştır. Zira bunların önemli   bir kısmı, hayvanlarını,tarım araç ve gereçlerini yanlarında getirmek istiyorlardı. Bu nedenle,    sığır ve koyunlar ile yola çıkan bu insanlar, genellikle eşek,at ya da öküz arabalarına yükledikleri eşyaları ve aileleri ile yaya olarak bindirme iskelelerine ulaşmaya çalışıyorlardı.

*  Selanik, Girit, Kavala, Hanya, Resmo gibi kentler bindirme, yükleme iskeleleri olarak  belirlenmişti.

* Yunanistan ın birçok yerinde oluşturulan sağlık kuruluşları, olası hastalıklara göre aşı   yapıyordu. Bütün göçmenlere çiçek aşısı yapılmıştı. Türkiye de ise veba aşısı yapıldı.

* 1924 yılının Mart ve Nisan aylarında, Selanik kentin de 22.500 göçmene çiçek, 37.687  göçmene ise dizanteri aşısı uygulandı.

*  Göçmenler, Önceden belirlenmiş listelere göre vapurlara bindiriliyordu.

*  Kurulları yanıltarak, ya da para karşılığında bir başka vapura binerek, yerleşmesi için belirlenen yöreye değil de, değişik yöreye gidip yerleşen göçmen sayısı çoktur.

*  Vapurlar; 1923 yılının sonlarına doğru mübadilleri taşımaya başladılar. Mübadiller Türk  vapurları ile taşınıyorlardı.

*  17 adet Vapur göçmen taşıma işinde kullanıldı.

*  İstanbul ve çevresine gidecek olanlardan kişi başına 400 kuruş, diğer iskelelere inece olanlardan ise 600 kuruş ücret alınıyordu.

*  Koyun başına 100 kuruş, sığır başına ise 400 kuruş taşıma ücreti alındı.

*  Vapurlarda ki kamaralar, hastalar, kadınlar, yaşlılar ve çocuklara ayrılmıştı. Büyük bir kitle koridorlarda, güvertede, denk yığınları arasında yolculuk etmek zorunda kaldı.

*  Yolculuk süresi vapurun hızına ve gidilecek yerin uzaklığına göre 3-5 gün arası sürüyordu.  Bazı zamanlar bu yolculuğun 10 günü aştığı  olmuştur.

Göçmen ailesinin elinde bulunan belgeler  :

1 - Aile kimlik belgesi  :
Bu belge ailenin Yunanistan da n ayrılacağı limanın adı, aile reisi olan erkeğin ve diğer yetişkin erkeklerin isimleri, kadın ve çocukların sayısı, ailenin toplam nüfusu, kimliğin düzenlendiği tarih, düzenleyen komisyonun mühürü ve onayı, yolculuğun ücretli olup olmadığı bilgilerini içermekteydi.

2 – Aşı belgesi

3 - Tasfiye talepnamesi:

Göçmen ailesinin Yunanistan da bıraktığı mal varlığının miktarını, mali değerini ayrıntılarıyla gösteren belge. Bu belgeler, göçmenin kendisi tarafından doldurularak, yerel ihtiyar meclisine imzalatılmış ve komisyon tarafından onaylanmış belgelerdir.

4 - Göçmen Yunanistan da iken Yunan makamları tarafından el konulan mallarına karşılık, kendisine verilmiş makbuzlar ya da tutanaklar.

Ayrıca; Göçmen ailesine, vapurdan indiklerinde, ilgili iskân mıntıka müdürlüğünce aşı durumunu ve iaşe edildiklerini gösteren bir kimlik daha veriliyordu.

* İndirme iskelelerinde Hilal-i Ahmer cemiyeti tarafından kurulmuş sağlık ocakları ve dispanser   bulunuyordu. Bu dispanserlerde, iskeleye çıkan göçmenler biraz dinlendirildikten ve Karunları  doyurulduktan sonra aşıları eksik olanların aşıları tamamlanıyor, bulaşıcı hastalığı olanlar  karantinaya ( tahaffuzhane )  alınıyor, hafif  hasta olanlar muayene ediliyor, hastalığı ağır olanlar  ise hastanelere gönderiliyordu. Gelen göçmenlerden fakir olanlara yeteri kadar giyim yardımı yapılıyordu.


*  Sağlık kontrolleri tamamlanan göçmenler, misafirhanelere alınıp burada yaklaşık 3 gün misafir   edildikten sonra yerleşim bölgelerine gönderiliyorlardı.

*  Durumları iyi olan göçmenler ise özgür bırakılıyor, diledikleri yörelere yerleşiyorlardı.

*  Girit, Kavala, Drama ve Selanik ten 1923 yılı kasım ayında 36.627,Aralık ayında ise 26.691  göçmen taşınabilir mal ve hayvanları ile birlikte Türkiye ye getirilip yerleştirildiler.

* 1924 yılı temmuz ayı ortalarına kadar bu sayı 314.052 kişiye çıkmıştı. Bu göçmenlerin 99.720 si  Selanik ve çevresinden, 32.324’ü Kozana dan, 13.975’i Kandiye  den,8.837’si Hanyadan,2.200’ü Perveje ve Yanya dan , 7.500’ü Midilliden  gelmişti.

* 1924 yılı ekim ayına kadar Türkiye ye gelen göçmen sayısı 370.000 kişiye ulaşmıştı.

* Yunanistan’ın dağlık bölgelerinde bulunan göçmenlerin de getirilmesi ile toplam göçmen sayısı  kademeli olarak artmış, Resmi istatistiklere göre 456.720 kişiye ulaşmıştı.

*  Bu sayıya mübadeleyi beklemeden Türkiye ye sığınmacı olarak gelen 50.000’e yakın göçmen gurubu dâhil değildir.

*  Göçmenlerin yaklaşık dörtte üçü 1924 yılı ortalarına kadar Türkiye ye getirilmişti.

*  Göç sırasında vapurlarda 269 kişi, misafirhaneler de ise  879 kişi vefat etmiştir.

*   Iskan edilişlerinden sonra yaşamını yitirenler ile birlikte vefat edenlerin toplam sayısı 3.819   kişiye ulaştı.

*  Tuzla iskelesinde bulunan misafirhane, ( tahaffuzhane ) diğer misafirhanelerin en büyüğü idi.

*  Göçmen kafileleri yerleşim bölgelerine gitmek için yola çıkarıldıklarında, kendilerine kumanya  olarak 900 gram ekmek, bir miktar peynir, zeytin veriliyordu.


*  Yerleşen göçmenlere ise iki ay süre ile un ya da ekmek veya bunların karşılığı olan para   veriliyordu.

*  İki aylık yardım süresi göçmenlerin geçimlerini sağlamaları için yetmemiş ve bu yardım süresi  6 ay’a çıkartılmıştır.


*  Yalnızca Tuzla iskelesine indirilen göçmenler ( 17.061 kişi )  hükümetten iaşe yardımı   istemiştir.

*  1924 bütçesinden anlaşıldığına göre,1924 yılının ocak ayı sonuna kadar 98.268 kişinin iaşesi   sağlandı.

*  1924 yılı temmuz ayında iaşe yardımı yapılan göçmen sayısı 456.000 kişiye ulaşmıştı. Görülüyor ki, mübadele yolu ile Türkiye ye getirilen göçmenlerin nerede ise tümü perişan durumdaydı.

*  Göç olayında birçok aile parçalanmış, değişik bölgelere yerleşme zorunda bırakılmışlardır.
Bunun nedeni ise şöyle açıklanabilir. Vapurların kapasitesi ortalama 800 kişilikti. 600.kişi   nüfusu bulunan bir köy vapura bindiriliyor, diğer 200 kişi ise başka köyün ahalisinden  alınıyordu. Eğer 200 kişisi alınan köy mevcudu 400-500 kişi ise bu defa geride kalanlar bir  başka vapura ve bir başka köyün insanları içine yerleştiriliyordu.


*  Her vapur ayrı ayrı yörelere taşıma yaptığı için, doğal olarak parçalanmış aile ve akrabalar   değişik yörelere yerleşme durumunda kalıyorlardı.

*  Diğer bir başka neden ise, Göçmenlerin gittikleri köy de yeteri kadar yerleşime uygun ev ya da   geçinebilecekleri arazi yok ise, bu defa ayrı köylere dağılmak zorunda kalıyorlardı.

*  Yunanistan da iken aynı köyde ikamet eden Anne, Baba, kardeş ve çocuklar, Türkiye ye   geldiklerinde değişik köy ve yörelerde ikamet etmek durumunda bırakıldılar.


*  Türkiye ye getirilen göçmenler yoğunluk olarak Edirne, Balıkesir, Istanbul, Bursa, Kırklareli, Samsun, Kocaeli, İzmir, Niğde ve Manisa ya yerleştirildiler.

*  Devlet İstatistik enstitüsünün verilerine göre; Göçmenlerin 40.041’i -  Edirne ye – 33.138’   Balıkesir’e – 32.075’i Bursa ya – 22.237’si Tekirdağ’a – 32.773’ü İstanbul’a – 31.867!si   İzmir’e  19.929!si Kırklareli ne – 16.277’si Samsun ve havalisine  -  15.530’u Kocaeli’ne –  15.668’si Niğde ye – 11.872’si Manisa ya yerleştirildi.

*  Türkiye ye Mübadele yolu ile getirilen göçmen sayısının toplamı; 499.239’dur. Mübadele   kapsamına girmeyip, Türkiye ye gelen göçmen sayısı ise 172.029’dur.

*  Göçmenlere, Türkiye de dağıtılan  Rum evlerinin sayısı 88.700, Sığınmacı göçmenlere ise   20.797’dir.

*  Savaştan harap halde çıkmış ve oturulacak pek ev kalmamış Bilecik, Aydın, Bursa, İzmir ve  Mersin de göçmenler için  Numune evler yapıldı.


*  1913 yılında Türkiye’nin nüfusu 15.800.000 kişi idi. 1923 te 12.000.000’a düştü. 1927 yılında   ancak 13.600.000 nüfusa erişilmişti.

*  Herhangi bir yöreye yerleştirilen göçmenin hangi nitelikte ve büyüklükte toprağa sahip olacağı  kura yöntemi ile belirlendi. Aile reislerinin adları bir kâğıda yazılıyor, kağıtlar bükülüp, bir    keseye atılıyor, Komisyon üyeleri ve ihtiyar meclisinin öncülüğünde bölüşüm yapılacak araziye   gidilerek, bir çocuk vasıtasıyla keseden kağıt çekimi yapılıyordu. Çekilen kâğıt ta kimin ismi yazılı ise üzerinde bulunulan toprak o aile adına kayıt ediliyordu.

Dağıtım şartları:

Sebze bahçeleri; dağıtılacak bahçeler eğer Büyük kentlerde ve bu kentlerin çevresinde ise, bir aileye 5 -10 dönüm. Uzak yerlerde ise 10 ila 15 dönüm arası arazi veriliyordu.
Bağlar ; 10 – 15 dönüm.
Tarla  ; 50 – 75 Dönüm.

*  Böylece göçmenlere 5.000.000 Dönüm arazi,4.300.000 adet meyve ağacı  dağıtıldı.( 6 Temmuz 1924 tarihli genelge.)

*  Göçmenler arasında görülen en yaygın hastalık sıtmaydı. Sıtma ile mücadeleye ancak 1924 yılı   sonlarında başlanabildi.

*  28 Ekim 1925 tarihli bir yasa ile bütün göçmenlere, yerleştirildikleri yerde 5 yıl boyunca   oturma zorunluluğu getirildi.

*  Tuzla iskelesinden Kütahya’ya gönderilen mübadillerden bir kısmı, daha sonra Bilecik  ili  Küplü bucağına yerleştirildiler. Bu göçmenler önceleri çadırlarda kaldılar. Daha sonra evlere geçtiler.

*  Bir rivayete göre ; Küplü bucağına yerleştirilen göçmenler,Tuzla iskelesine indikten sonra    uzun süre karantina da ve misafirhanede tutulmuşlar ve daha sonra Kütahya ya gönderilmişler.   Fakat Bu göçmenlerin büyük çoğunluğu çiftçi,bağcı olduğundan, Kütahya da kendilerine  verilen dükkanlar da esnaflık yapamayınca, Atatürk’e mektup yazarak,Çiftçi,bağcı olduklarını, kendilerinin çiftçilik yapabilecekleri bir başka yöreye gönderilmelerini istemişler. Bunun  üzerine Küplü Bucağına yerleşmişlerdir.